HET WEEFSEL VAN IDENTITEIT
Goedemorgen en hartelijk dank allebei dat jullie hier vandaag aanwezig zijn om deze bijzondere tentoonstelling te presenteren. We zijn hier om te praten over geschiedenis, over textiel en over wat het betekent om letterlijk je identiteit te dragen.
Michelle, zou je willen beginnen met iets te vertellen over je functie hier en over de relatie tussen Borne en dit textiel uit West-Afrika?
Michelle: Ik ben operationeel manager van Museum Bussemakerhuis, wat is gevestigd in een 17e eeuws pand hier in Borne. Tot het begin van de 19e eeuw woonde hier een familie van linnenhandelaren (fabrikeurs). Daarna werd het gebouw tot in de jaren vijftig van de vorige eeuw bewoond door verschillende gezinnen. Uiteindelijk werd het pand in de jaren negentig omgevormd tot een museum. De hele regio Twente heeft een bijzonder rijke textielgeschiedenis, die teruggaat tot de zeventiende eeuw. Die geschiedenis begon eigenlijk hier in Borne en verspreidde zich vervolgens naar grotere steden zoals Enschede, Haaksbergen en Almelo. Wij zijn dus een textielmuseum. Naast onze vaste tentoonstelling organiseren we ook tijdelijke tentoonstellingen over textiel uit alle delen van de wereld.
En Bolanle, jij en ik hebben elkaar ongeveer drie jaar geleden ontmoet, toen ik je interviewde voor mijn boek Homeunbound. Je komt uit Nigeria en tijdens dat interview hebben we het gehad over traditionele kleding en het belang daarvan. De titel van die passage is ‘Wearing My Identity’ (Mijn identiteit dragen). Ik wil daar graag een stukje uit voorlezen:
‘Een ander aspect dat mij helpt om, waar ik ook ben, verbonden te blijven met mijn cultuur en achtergrond, is het dragen van Nigeriaanse kleding. Die kleding vertegenwoordigt mijn identiteit en mijn geschiedenis, en die wil ik niet verliezen. Wanneer je andere mensen ontmoet, is het altijd waardevol om stil te staan bij wie je bent en waar je vandaan komt. Het helpt mensen om je beter te leren kennen en zich met je te verbinden. Tegelijkertijd help je hen hun kennis te verbreden, want wanneer je kleine dingen over jezelf vertelt, wek je hun nieuwsgierigheid. Je hoeft niet naar Nigeria te reizen om iets over Nigeria te leren. Je kunt al heel veel leren door de mensen uit dat land te ontmoeten. Hoezeer je je ook aanpast aan de cultuur van het land waarin je woont, je moet altijd je eigen identiteit behouden. Dat is wat ons maakt tot wie we zijn. Als je die opgeeft, hoe weten mensen dan nog wie je bent?’
Deze woorden zijn vandaag de dag nog net zo waar als toen ik je interviewde. Mijn eerste vraag aan jou is dan ook: wat betekent het voor je om traditionele stoffen uit jouw cultuur hier te zien en dan specifiek in de regio Twente, in Borne, waar je de afgelopen j aren hebt gewoond?
Bolanle: Eerlijk gezegd vond ik het ontzettend bijzonder. Ik had niet verwacht zoiets hier in de omgeving tegen te komen, en zeker niet in Borne. Misschien wel in Enschede, maar niet in Borne. De eerste keer dat ik hier kwam en de tentoonstelling zag, voelde het alsof een stukje van mij hier aanwezig was. Het bracht me in verbinding met waar ik vandaan kom, wie ik ben en wat ik heb meegemaakt. Ik zag dingen waarmee ik me kon identificeren, stoffen en patronen die ik van vroeger kende en die ik gewend was te dragen in het land waar ik vandaan kom. Ik zag zelfs een specifieke stof waarvan ik me herinnerde dat vrouwen die tijdens mijn jeugd droegen. Eerlijk gezegd voelde ik niet alleen enthousiasme, maar ook dat er hier iets was dat bij mij hoorde. Omdat ik inmiddels al enkele jaren in Twente woon, geeft het me een gevoel van verbondenheid wanneer ik weet dat er een relatie bestaat tussen de plek waar ik vandaan kom en de plek waar ik nu woon. Daardoor voel ik me hier meer op mijn gemak en thuis. Dat is wat deze tentoonstelling voor mij betekent.
Dat is inderdaad een bijzondere verbinding.
Deze tentoonstelling ademt het woord ‘vrouwen’. Er was een uitspraak van de conservator, Wilma Witteman, die mijn aandacht trok:
‘Met deze tentoonstelling wil ik ook een ander beeld laten zien. Veel mensen hebben nog steeds een verouderd beeld, maar ik wil laten zien dat Afrikaanse vrouwen sterk en ondernemend zijn.’
Vrouwen dus als ondernemers, leiders en verhalenvertellers… Michelle, hoe laat deze tentoonstelling de rol van vrouwen zien als actieve makers en vormgevers, en niet alleen als passieve consumenten?
Michelle: Ik moet zeggen dat ik veel heb geleerd terwijl Wilma, onze conservator, deze collectie samenstelde. Een van de dingen die zij wilde benadrukken, is dat deze tentoonstelling niet alleen gaat over het bedrijf dat de stoffen produceert, Vlisco, maar ook over de vrouwen die de kleding dragen en over de manier waarop zij de stoffen een persoonlijk karakter geven en gebruiken om zichzelf uit te drukken. Een deel van de tentoonstelling gaat daarom over de vrouwelijke ondernemers die de stoffen bij Vlisco inkochten en ze vervolgens op de markten in West-Afrika verkochten. Het waren juist deze vrouwen die de stoffen en ontwerpen van Vlisco bekendheid gaven. En dat is eigenlijk best bijzonder, want de stoffen werden allemaal hier in Nederland ontworpen en geproduceerd, aanvankelijk zonder een specifieke betekenis. Het waren de lokale gemeenschappen in West-Afrika die de stoffen betekenis gaven door ze op bepaalde manieren te gebruiken om iets uit te drukken.
Aan afzonderlijke dessins kenden zij een symbolische betekenis toe. Zo konden bepaalde patronen bijvoorbeeld onafhankelijkheid, een goede opleiding of openstaan voor een nieuwe relatie uitdrukken. Deze vrouwen waren eigenlijk de influencers van hun tijd. In sommige regio's werden ze ook bijzonder welvarend. Ze kregen de bijnaam ‘Mama Benz’, omdat hun succes hen in staat stelde Mercedes-Benz-auto's te kopen. In die tijd was dat een zeldzaam symbool van welvaart en status. De Mama Benz-vrouwen speelden een belangrijke rol in de economische en sociale ontwikkeling van lokale vrouwen. Oorspronkelijk werden de stoffen verkocht in lengtes van zes yard, voldoende om een driedelig kledingensemble te maken. Pas later begonnen mensen de stof in kleinere stukken te knippen om er jurken van te maken.
Bolanle: Ja, in het begin gebruikte je gewoon rechte stukken stof om twee omslagdoeken te maken. Je droeg dan een blouse en knoopte de twee omslagdoeken om je heen. Tegenwoordig kun je de stof gebruiken om allerlei soorten kleding te maken, zoals wat ik nu draag.
Als ik het goed begrijp, ontwierp en produceerde Vlisco de stoffen en de patronen, terwijl de West Afrikaanse gemeenschappen er zelf een culturele betekenis aan gaven?
Bolanle: Ja, en waarschijnlijk heeft het ook te maken met de kolonisatie, waardoor het gebruik van deze stoffen werd gestimuleerd. Dit waren de stoffen waartoe wij toegang hadden. Ze hadden prachtige dessins en daarom gingen we ze gezamenlijk dragen om onze identiteit uit te drukken.
Dus werd het vooral als iets positiefs ervaren en niet als iets dat van buitenaf werd opgelegd?
Bolanle: Ik zou zeggen dat je er misschien onderliggend wel van kunt spreken dat het werd opgelegd. Maar mensen zagen er betekenis in. Ze namen dus vooral de positieve aspecten over en lieten de negatieve achter zich.
En zou je zeggen dat dat vandaag de dag nog steeds zo is?
Bolanle: Ik denk dat tegenwoordig eigenlijk niemand daar nog over nadenkt. We willen er gewoon mooi en verzorgd uitzien en ons goed voelen. We staan niet zo stil bij de verhalen die achter de stoffen schuilgaan.
Ik kan in ieder geval zien dat ze je blij maken.
Bolanle, vertel eens iets over wat je vandaag draagt.
Bolanle: O, wil je zien wat ik aan heb? Dit is het! Ik ben er ontzettend trots op. Ik heb er heel veel van hier in Nederland en ik kijk altijd uit naar de zomer, zodat ik ze weer kan dragen.
Michelle: Het is prachtig.
Wat zegt deze jurk over jou?
Bolanle: Als ik nu naar buiten zou lopen en jij zou mij hierin zien, wat zou er dan bij je opkomen? Je zou zeggen: ‘Nou, dat is een Afrikaanse of Nigeriaanse vrouw.’ Op die manier krijgen anderen een idee van wie ik ben en waar ik vandaan kom. En als je met me praat of meer over mij wilt weten, heb je meteen al iets geleerd over mijn land en mijn cultuur.
Michelle: En als je kijkt naar wat er in deze tentoonstelling wordt getoond, zie je dat het niet alleen om jurken voor dagelijks gebruik gaat. Er zijn ook bijzonder uitbundige en rijk versierde gewaden te zien.
Bolanle: Ja, absoluut. Je kunt deze stoffen dragen naar kantoor of naar bruiloften. Mensen laten er zelfs kostuums van maken. Ik denk dat de mode tegenwoordig enorm veelzijdig is geworden. Je kunt inmiddels vrijwel alles van deze stoffen maken. Sommige mensen laten zelfs stoffen bedrukken met hun eigen gezicht erop, speciaal voor bijzondere gelegenheden. Bijvoorbeeld voor bruiloften, wanneer iemand tot koning wordt gekroond of zelfs voor kinderverjaardagen.
Heb je ooit zoiets voor jezelf laten maken?
Bolanle: Nee, voor mezelf niet, maar dat zou ik heel graag willen.
Nou, daar is nog tijd genoeg voor.
Deze tentoonstelling laat stoffen zien die in heel West-Afrika zijn verkocht. Bolanle, aangezien je uit Nigeria komt, kun je ons enkele voorbeelden geven van wat bepaalde stoffen binnen jouw cultuur symboliseren?
Bolanle: Zeker. Ik kom uit het zuidelijke deel van Nigeria, uit het Yoruba-sprekende gebied. We dragen dit soort stoffen vooral tijdens feestelijke gelegenheden. Bijvoorbeeld wanneer iemand de geboorte van een kind viert, gaat trouwen of net een huis heeft gebouwd. In Nigeria is het niet gebruikelijk om een hypotheek af te sluiten. In plaats daarvan sparen mensen geld en bouwen ze geleidelijk hun eigen huis. Daardoor wordt het voltooien van een huis gezien als een enorme prestatie en iets wat absoluut gevierd moet worden. Wanneer zo'n feest wordt georganiseerd, kiest de familie vaak een specifieke stof die alle gasten zullen dragen. Op die manier wordt de stof een middel waarmee de gemeenschap gezamenlijk deelneemt aan het vieren van iemands prestatie.
En als je zegt ‘deze stof’, bedoel je dan dat iedere gast speciaal voor die gelegenheid kleding laat maken van precies dezelfde stof?
Ja, precies. Iedereen draagt dezelfde stof. Als we honderd gasten hebben, draagt ieder van hen een outfit die van dezelfde stof is gemaakt. Ik vind dat heel bijzonder. Het verbindt ons met onze gezamenlijke identiteit. In het oosten van Nigeria hebben we bijvoorbeeld de Igbo-vrouwen, die hier nog veel verder in gaan. Zij hebben vrouwengroepen en jongerengroepen die allemaal een bepaalde stof dragen. Iedereen kijkt ernaar uit om die stof te krijgen, omdat ze iets vertelt over waar je vandaan komt en bij welke groep je hoort. Als je in je dorp, in de kerk of ergens anders geen deel uitmaakt van een vrouwengroep, is het bijna alsof je niet bestaat. Daarom doet iedereen zijn best om van tevoren geld opzij te zetten. Het niet kunnen betalen is namelijk geen excuus. Het is iets heel bijzonders dat ons als groep met elkaar verbindt.
Het vertelt dus ook veel over de sociale verhoudingen binnen de Nigeriaanse cultuur. Als individu heb je bijna geen waarde of zichtbaarheid zonder verbonden te zijn met anderen. Je moet deel uitmaken van een gemeenschap om erbij te horen. Klopt dat?
Bolanle: Natuurlijk heeft ieder individu waarde, maar onze samenleving is meer gericht op het collectief dan op het individu. Dus ja, in onze samenleving is het heel belangrijk dat je altijd ergens deel van uitmaakt. Wij geloven dat iedereen ergens bij moet horen en dat niemand buiten de groep mag vallen. Dat geldt vooral voor vrouwen, omdat wij vinden dat vrouwen een enorme bijdrage leveren aan onze samenleving. Zij vormen onze waarden. Het is voor ons heel belangrijk dat vrouwen een nalatenschap kunnen achterlaten en iets kunnen opbouwen dat voortleeft, ook nadat zij er zelf niet meer zijn. Het dragen van onze identiteit via kleding maakt daar deel van uit.
Wauw, dat is bijzonder.
Ik kan me voorstellen dat de verhuizing van West-Afrika naar West-Europa verandert hoe deze kleding wordt bekeken en ervaren, omdat de symbolische betekenis die eraan verbonden is, verloren gaat. Dat komt doordat de kleding buiten haar oorspronkelijke context wordt gedragen, toch?
Bolanle, hoe reageren mensen wanneer ze je in deze kleding zien? En wat zou je willen dat anderen erover weten?
Bolanle: Elke keer dat ik me op mijn traditionele manier kleed, staren mensen me aan. Misschien uit bewondering, misschien ook niet. Ik weet dat deze kleding de aandacht trekt wanneer ik haar draag, omdat het niet gebruikelijk is om mensen hier dagelijks zo gekleed te zien. Mensen die begrijpen waar ik vandaan kom, bewonderen het waarschijnlijk. Maar ik denk ook dat je voldoende moed moet hebben om je identiteit te dragen, zelfs op plekken waar dat niet gebruikelijk is. En vervolgens moet je in staat zijn om het verhaal erachter te vertellen.
Heb je weleens negatieve reacties gekregen?
Nee, eigenlijk niet.
Michelle, wat heb jij geleerd tijdens het samenstellen van deze tentoonstelling, en dan vooral over de rol van mode als uiting van identiteit?
Michelle: Dat is een behoorlijk complexe vraag… Ik heb geleerd dat jezelf uitdrukken via mode een wereldwijd verschijnsel is. Zelfs hier, in dit deel van Nederland, dat toch min of meer traditioneel is, zegt de manier waarop je je kleedt iets over wie je bent en bij welke groep je wilt horen. Ook hier communiceren je kleding, de manier waarop je je haar draagt en je make-up iets over wie je bent en hoe je ervoor kiest je identiteit uit te drukken. Door deze tentoonstelling ben ik op een andere manier naar mode gaan kijken. Ik had me niet gerealiseerd hoe specifiek de ontwerpen van het bedrijf waren, en hoezeer de betekenissen ervan van land tot land konden verschillen. Een bepaald patroon kan bijvoorbeeld in Nigeria een bepaalde betekenis hebben, terwijl het in Benin een totaal andere betekenis draagt.
Het maakt je bijna nieuwsgierig genoeg om meteen het vliegtuig te pakken en het allemaal zelf te gaan ontdekken…
Michelle: Ik houd zelf van kleurrijke kleding, dus ik vind het eigenlijk verrassend dat deze stoffen hier niet te koop zijn. Ze zouden gewoon in de winkels moeten liggen, want ze zijn echt prachtig. Bovendien weet ik dat er hier in Borne mensen zijn die grote liefhebbers zijn van de ontwerpen van Vlisco. Tijdens de opening waren er zelfs enkele vrouwen aanwezig die kleding van Vlisco-stoffen droegen die ze zelf hadden laten maken.
Nou, misschien is dit wel het begin van iets…
Een tentoonstelling samenstellen waarin verschillende culturen centraal staan, brengt een grote verantwoordelijkheid met zich mee en vraagt om een zorgvuldige aanpak.
Michelle, voor wie is deze tentoonstelling bedoeld? En welke waarde denk je dat ze voor bezoekers heeft?
Michelle: Ik denk dat de tentoonstelling in de eerste plaats bedoeld is voor iedereen die geïnteresseerd is in de mogelijkheden van textiel. Zo hadden we in het verleden bijvoorbeeld een tentoonstelling met kimono's uit Japan. Die trok veel bezoekers die geïnteresseerd waren in Japan. Het publiek was toen heel divers en ik denk dat we deze keer een vergelijkbaar publiek zullen aantrekken. Daarnaast bereiken we mensen die bij Vlisco hebben gewerkt of als expat in West-Afrika hebben gewoond. En natuurlijk ook mensen die geïnteresseerd zijn in textiel en stoffen in het algemeen. Ze komen uit het hele land en zelfs uit Duitsland. We hebben inmiddels een behoorlijk groot en trouw publiek opgebouwd, met mensen die regelmatig terugkomen om onze nieuwste tentoonstellingen te bekijken.
Tegelijkertijd willen we dit jaar, met alle activiteiten die we organiseren, ook meer verbinding zoeken met de lokale bevolking en een breder publiek bereiken. We willen het beeld dat mensen van ons museum hebben verbreden. Het museum moet niet alleen worden gezien als een plek die draait om traditie en geschiedenis, maar ook als een plek voor hedendaagse tentoonstellingen. Zo hebben we in september deelgenomen aan de jaarlijkse modeshow in het dorp. Tijdens dit evenement presenteerden de winkels hun nieuwe collecties voor het komende seizoen. Wij hebben toen enkele jurken laten zien die door een lokale ontwerpster waren gemaakt met behulp van deze stoffen.
Trekken jullie ook bezoekers uit de West-Afrikaanse gemeenschappen in Nederland?
Ja, zeker. Vooral mensen die hier in de omgeving wonen. Zij zien onze evenementen vaak voorbijkomen op sociale media en in de krant.
En hebben jullie bij het samenstellen van de tentoonstelling ook samengewerkt met mensen uit de West-Afrikaanse gemeenschap?
Ja, absoluut. We hebben contact gezocht met mensen van Vlisco: met degenen die de stoffen hebben gemaakt, maar ook met mensen die in het buitenland hebben gewoond en gewerkt. Natuurlijk hebben we ook Bolanle benaderd, evenals een andere vrouw uit Nigeria. Hun inzichten hebben ons geholpen om het thema en de verschillende lagen van de tentoonstelling te bepalen. Zo zijn we uiteindelijk uitgekomen bij identiteit en verbondenheid als centrale thema's.
Lukt het jullie ook om een jonger publiek te bereiken? Ik kan me voorstellen dat jongere generaties niet vanzelfsprekend een band hebben met de textielgeschiedenis van Borne, en evenmin met landen die zo ver weg liggen…
Michelle: We hebben bijvoorbeeld een groep studenten van Saxion ontvangen die de opleiding Textiele Duurzaamheid volgen. Voor hen is het heel vanzelfsprekend om geïnteresseerd te zijn in tentoonstellingen als deze. Voor ons is het bovendien een mooie kans om een ander publiek te bereiken. De meeste van onze bezoekers zijn wat ouder en een van onze doelstellingen is dan ook om meer jongeren naar het museum te trekken. Daarom hebben we een activiteitenprogramma samengesteld dat zich over het hele jaar uitstrekt. Denk aan lezingen, workshops en zelfs wijnproeverijen. Ook werken we samen met de lokale filmclub hier in Borne om een film over West-Afrika te vertonen.
Het klinkt alsof jullie via allerlei verschillende kanalen proberen mensen te bereiken. Ik vind het heel mooi dat jullie zo'n actieve aanpak hanteren. Jullie zitten niet simpelweg in het museum te wachten tot bezoekers binnenkomen, maar trekken er daadwerkelijk op uit en zoeken binnen de gemeenschap naar verschillende manieren om contact met mensen te maken. Daardoor voelt het museum veel meer als een plek waaraan mensen actief kunnen deelnemen, in plaats van alleen een plek waar je een tentoonstelling bekijkt en vervolgens weer naar buiten loopt.
Michelle: Het is zeker geen statische plek. Er is hier altijd wel iets te doen.
Bolanle, wat vind jij dat bezoekers zouden moeten meenemen wanneer ze deze tentoonstelling hebben bezocht?
Ik denk dat mensen na een bezoek aan deze tentoonstelling met een bredere blik op West-Afrika naar huis zouden moeten gaan. Het doel is dat ze een beter begrip krijgen van de mensen en hun cultuur, omdat alles wat hier wordt tentoongesteld een verhaal vertelt. En het zijn juist die verhalen die je bijblijven. Zoals ik eerder al zei: je hoeft niet daadwerkelijk naar Afrika te reizen om er iets over te leren. Je kunt een plek ook echt leren begrijpen zonder er ooit geweest te zijn. En voor mij is dat precies wat dit museum te bieden heeft.
Daarmee heb je niet alleen mijn vraag beantwoord, maar ook meteen mijn volgende vraag. Ik wilde je namelijk vragen of het tentoonstellen van deze stoffen en kledingstukken achter de muren van een museum het publiek daadwerkelijk helpt om met meer begrip en misschien ook meer respect naar jullie traditionele kleding te kijken… En ik denk dat dat inderdaad het geval is.
Michelle, om af te sluiten: deze tentoonstelling is nog te bezoeken tot en met 21 maart 2027. Wat staat er daarna op het programma?
Dat is heel spannend! Wilma is inmiddels al bezig met onze volgende tentoonstelling, maar ik kan daar op dit moment nog niets over vertellen.
Nou, dan zullen we gewoon nog een keer een interview moeten doen!
Hartelijk dank aan jullie beiden voor jullie tijd en de mooi inzichten die jullie wilden delen.
Kijk op onze Instagram voor meer video’s en foto’s van het interview en de tentoonstelling!